“Nhà là phải có nóc”: những gì mình học sau môn Enterprise Architecture

Mình vừa hoàn thành môn học thứ 3 trong tổng số 6 môn của chương trình Digital Leaders Coaching, mang tên Enterprise Architecture. Mặc dù đã trải qua 2 môn trước đó và tưởng chừng như đã quen dần với nhịp độ của chương trình, nhưng đến môn này, mình lại cảm thấy phần kiến thức quá đồ sộ, phần thời gian học kéo dài hơn, và dần dần có cảm giác mình đang đi lên một con dốc rất dài.

Tóm tắt nhanh: Enterprise Architecture không chỉ là về hệ thống, công nghệ hay ứng dụng. Nó là cách mình nhìn lại doanh nghiệp như một ngôi nhà có mục tiêu rõ ràng, có cấu trúc hợp lý và có khả năng phát triển bền vững.

Con dốc dài và cảm giác hụt hơi

Môn EA với mình giống như một con dốc dài: lúc ở chân dốc, mọi thứ có vẻ nhẹ nhàng, những khái niệm mới và những góc nhìn mới dường như không quá khó để tiếp nhận. Nhưng càng đi lên, chân mình bắt đầu mỏi, hơi thở bắt đầu gấp hơn, và đến khoảng 2/3 con dốc thì mọi thứ không còn vận hành bằng “thể lực” nữa, mà bằng ý chí.

Có những lúc mình thấy bản thân bị chồng chéo bởi nhiều mảng kiến thức: Business Architecture, Application Architecture, Data Architecture, Technology Architecture, Value Stream, Capability, và cả cách các yếu tố ấy liên kết với nhau ra sao. Không phải lúc nào mình cũng hiểu ngay, và cũng không phải lúc nào mọi thứ đều trôi chảy như mong muốn.

May mắn là mình đã có sự đồng hành, động viên và dìu nhau đi tiếp của Team Healing. Nếu không có sự giúp đỡ đó, mình rất có thể đã dừng lại giữa chừng. Và khi nhìn lại, thứ mình nhận được không chỉ là kiến thức về Enterprise Architecture mà còn là một góc nhìn hoàn toàn khác về cách tổ chức, vận hành và thay đổi một doanh nghiệp.

“Nhà là phải có nóc” — nhưng nóc không phải là thứ đầu tiên

Câu nói “Nhà là phải có nóc” là một câu nói vui mà đàn ông hay nhắc với nhau. Nhưng sau môn EA, mình lại thấy câu này có một ý nghĩa rất khác. Nếu xem một doanh nghiệp giống như một ngôi nhà, thì trước đây mình thường tập trung vào những thứ gần với chuyên môn của mình hơn: hệ thống, máy chủ, hạ tầng, ứng dụng, công nghệ.

Mình từng nghĩ rằng xây nhà là làm sao để gạch đẹp, sắt chắc, dây điện đi đúng, wifi đặt ở đâu. Nhưng EA bắt mình lùi ra xa hơn, để nhìn vào những câu hỏi lớn hơn:

• Ngôi nhà này được xây để làm gì?
• Ai là người ở trong đó?
• Họ sinh hoạt và làm việc như thế nào?
• Nhà cần phục vụ những nhu cầu nào trong 5 năm tới?
• Nếu cần mở rộng, nâng thêm tầng, liệu có nên làm không?

Nếu chưa trả lời được những câu hỏi đó thì việc chọn vật liệu, chọn công nghệ hiện đại đến đâu cũng có thể trở nên vô nghĩa. Đó có lẽ là điều thay đổi lớn nhất trong tư duy của mình sau môn học này: công nghệ không phải là điểm bắt đầu; điểm bắt đầu luôn là mục tiêu kinh doanh.

Khi mọi thứ đều đang “thấy quen”, nhưng lại thiếu tổng thể

Trong quá trình làm business case, có những lúc team mình lao rất nhanh vào Application Architecture và Technology Architecture vì đó là khu vực mình cảm thấy quen thuộc nhất. Nhưng càng đi sâu thì càng gặp một câu hỏi rất khó trả lời: “Việc này thực sự tạo ra giá trị gì cho doanh nghiệp?”

Cả team phải quay lại với Business, Value Stream, Capability và lý do tại sao từng thành phần đó tồn tại. Có những sơ đồ tưởng như đã hoàn thành nhưng cuối cùng vẫn phải sửa lại, có những phương án tưởng hợp lý nhưng khi nối lại toàn bộ bức tranh thì nhận ra không còn phù hợp nữa.

Lúc đó mình nhận ra một điều rất thực tế: trong cuộc sống và công việc hàng ngày, nhiều khi chúng ta cũng giống như đang sửa từng căn phòng trong một ngôi nhà mà chưa biết tổng thể ngôi nhà sẽ trông như thế nào. Thiếu điện thì kéo thêm ổ cắm, hệ thống chậm thì mua thêm server, quy trình vướng thì thêm một bước kiểm soát. Từng việc riêng lẻ đều có vẻ đúng, nhưng nếu không nhìn tổng thể, thì đến một lúc nào đó, ngôi nhà sẽ trở nên chắp vá.

EA giúp mình hiểu rằng điều quan trọng không phải là sửa nhanh nhất, mà là hiểu nguyên nhân gốc rễ và biết chính xác mình đang muốn xây dựng điều gì. Đó là một sự khác biệt rất lớn.

Chuyển đổi số không chỉ là triển khai một hệ thống mới

Một bài học khác khiến mình tâm đắc là câu chuyện về sự thay đổi. Trước đây mình thường nghĩ chuyển đổi số là triển khai một dự án, áp dụng một hệ thống mới, hoặc đưa vào một công nghệ mới. Nhưng EA nhìn khác.

Giống như xây nhà, không ai đập toàn bộ ngôi nhà cũ rồi ngày mai chuyển sang ở nhà mới ngay lập tức. Luôn phải có lộ trình, luôn phải có các giai đoạn chuyển tiếp, và luôn phải cân bằng giữa việc vận hành hiện tại với mục tiêu tương lai. Nhờ vậy mình hiểu rõ hơn vì sao nhiều dự án thất bại không phải vì công nghệ tệ, mà vì thiếu một kế hoạch chuyển đổi đủ thực tế để con người, quy trình và tổ chức cùng thích nghi.

Học cách dừng lại, ngẩng đầu lên và nhìn tổng thể

Sau môn học này, mình đã học được cách dừng lại trước khi lao vào giải pháp, cách hỏi “tại sao” nhiều hơn, và cách nhìn một doanh nghiệp như một cấu trúc hoàn chỉnh thay vì tập hợp những hệ thống riêng lẻ.

Quan trọng nhất, mình đã học được rằng kiến trúc tốt không phải là kiến trúc hiện đại nhất, mà là kiến trúc phù hợp nhất với mục tiêu mà tổ chức đang theo đuổi. Con dốc EA đã đi qua, phía trước chắc chắn vẫn còn nhiều con dốc khác. Nhưng nhờ con dốc này, mình biết rằng khi gặp những đoạn đường khó hơn trong tương lai, đôi khi điều cần làm không phải là tăng tốc, mà là dừng lại một chút, ngẩng đầu lên nhìn toàn cảnh, xác định mình đang xây ngôi nhà gì, rồi tiếp tục đi.